Machine Translation
Slimme vertaalrobots weldra aan de beurt?

Sylvain Dieltjens & Priscilla Heynderickx  - 9 min. leestijd

Vertalen is meer dan alleen een tekst overzetten van de ene taal naar de andere. Vertalers moeten een document maken dat correct in de doeltaal past en toch de boodschap van het origineel overbrengt, en dat tegelijkertijd gelokaliseerd is voor de doelgroep.

In de beroemde sf-serie Star Trek (1966) communiceert de bemanning met allerlei aliens dankzij een universal translator, een vertaal- apparaat dat honderden talen bevat en snel nieuwe talen kan leren. Vergelijkbare systemen vinden we ook in tal van andere sf-avonturen terug. In de Star Wars-saga (1977) van Georges Lucas, bijvoorbeeld, kan de goudkleurige robot C-3PO in meer dan zes miljoen talen communiceren! Ook in het populaire Britse programma Doctor Who (1963) beschikt de doctor in de Tardis over een telepathisch vertaalprogramma, inclusief een scheldfilter die ervoor zorgt dat de passagiers geen scheldwoorden horen.

SCIENCEFICTION AAN DE VINGERS

Veel apparaten die de digital natives en wellicht ook de digital immigrants nu de gewoonste zaak ter wereld vinden, zouden een halve eeuw geleden zonder meer als sciencefiction zijn beschouwd. Vreemd genoeg beschikken we nog altijd niet over 100% betrouw- bare, gesofisticeerde vertaaltuigen. Er zijn al wel talloze pogingen ondernomen om dergelijke complexe machines uit te denken. Op het einde van de Tweede Wereldoorlog, toen de eerste computers in navolging van de Eniac (1946) in versneld tempo werden gebouwd, en vooral tijdens de daarop volgende Koude Oorlog (1947-1990), werd geld noch moeite gespaard om vertaalmachines te ontwikkelen. Russische teksten door machines in het Engels laten vertalen was toen een belangrijke motivatie. De talrijke problemen en wellicht ook de beperkte capaciteit van de toenmalige computers deden het oorspronkelijke enthousiasme vrij vlug luwen. Decennialang werkten computerlinguïsten en informatici aan algoritmes en decoderingssystemen om een perfecte automatische vertaling te realiseren.

In het midden van de jaren zestig onderzoekt een groep van Amerikaanse geleerden op vraag van de regering de haalbaarheid van een automatische vertaling. Het eindrapport van het Alpac-project (Automatic Language Processing Advisory Committee) is bijzonder pessimistisch. Toch wordt er door de toenemende spanningen en de con- currentiestrijd tussen de twee grote mogendheden weer massaal in vertaalsystemen geïnvesteerd.

Onder de sterke druk van de inlichtingendienst richt de Amerikaanse regering in 1968 het bedrijf Systran (System Translation) op. De onderzoekers zijn er zich van bewust dat een perfecte machinevertaling zo goed als onmogelijk is en ze stappen uiteindelijk van het ideaalbeeld van de volmaakte vertaling af. Ze herformuleren hun oorspronkelijke doel en gaan op zoek naar aanvaarbare ‘approximatieve’ vertalingen. Om de inhoud van een document in grote lijnen te begrijpen, hoeft de vertaling namelijk niet foutloos en grammaticaal correct te zijn.

In 1985 koopt Jean Gachot, een Frans industrieel, het bedrijf over. Systran wordt in de volgende decennia onder meer in Canada verder ontwikkeld en is vandaag een van de hoofdspelers van de automa- tische vertaling. De Systranproducten worden gebruikt door bijvoorbeeld de Amerikaanse regering, Ford en de Europese Commissie. In het aanbod van vertaalproducten zit onder meer ook een lowcost- versie voor particulier gebruik.

CLOSE BUT NOT CIGAR —> ‘DICHTBIJ MAAR GEEN SIGAAR’?

De haast utopische universele vertaalmachine waarvan ontwerpers en gebruikers jarenlang droomden, kwam er uiteindelijk niet. De MT-machines (Machine Translation) ruimden hoe langer hoe meer plaats voor CAT-systemen (Computer Assisted Translation) die het leven van de vertalers vergemakkelijkten met bijvoorbeeld termi- nologielijsten, databanken van vroegere vertalingen, syntactische en orthografische hulp. Tegelijkertijd wijzigden grote bedrijven die massa’s teksten (handleidingen, software enzovoort) in verschillende talen produceerden, hun strategie: voortaan moesten de redacteurs die teksten in een eenvoudige, voor de machine begrijpelijke taal schrijven. Dat bespaarde in elk geval al veel tijd en geld. De gebrui- kers kregen jammer genoeg her en der nog onbegrijpelijke instructies voorgeschoteld, zeker als het om een Nederlandse vertaling ging van een MT-gegenereerde Engelse vertaling uit bijvoorbeeld het Koreaans. Niet zelden moest de vertaler een beroep doen op ingenieurs om de juiste instructies te kunnen schrijven.

TRADUTTORE, TRADITORE OF ... TRADOS?

Trados bestaat al enkele decennia en werd in het verleden, en wellicht nog steeds, bij zowat alle vertaalstudenten als de ideale vertaaltool ingelepeld. Ondanks de gloednieuwe versie van SDL Trados Studio 2019 lijkt het CAT-systeem terrein te verliezen, al integreert het de terminologische module SDL MultiTerm in het pakket. Op het eerste gezicht heeft Trados evenwel nog enkele pijnpunten: het programma is niet goedkoop, het systeem draait blijkbaar nog altijd niet of niet goed op Appleplatforms en het is verre van gebruiksvriendelijk. De gebruiker krijgt wel toegang tot een reeks instructievideo’s, tips en tricks voor de effectieve toepassing van het systeem. De makers prijzen de verbeterde software aan als veel sneller en flexibeler. Ook het vertaalgeheugen (TM) zou de gebruiker meer controle en meer navigatiemogelijkheden bieden.

Dit artikel verscheen in het ADREM magazine. Wil u dit artikel verder lezen? Dat kan, laat even je email achter en we sturen je graag een digitale kopie.

Sylvain Dieltjens & Priscilla Heynderickx

Sylvain Dieltjens is emeritus professor van de KU Leuven, CEO van IBIS communications (Kortenberg) en voorzitter van de VVZC.

Priscilla Heynderickx doceert Nederlands en zakelijke communicatie aan de KU Leuven (Faculteit Letteren, campus Antwerpen). Ze is hoofdredacteur van Ad Rem.

sylvain.dieltjens@ibiscom.be priscilla.heynderickx@kuleuven.be

Info nodig? Neem contact op en maak kennis met ons team!

VERTALEN

CONTACT

info@ibiscommunications.be

+32 (0)2 757 94 94

Leuvensesteenweg 337

3070 Kortenberg

 

BE 0437 065 865

  • White LinkedIn Icon